Chinese geneeskunde, Life

Lessen van de winter

Afgelopen winter was het alsof alles wat ik plande en voorheen met gemak aanpakte, opeens niet meer lukte. Uithoudingsvermogen gehalveerd, een kermis aan ongemakken streek neer – hoofdpijn, keelpijn, koorts, hoest –, obsessies keerden familiair schouderkloppend terug. Hoe kan dat nou? dacht ik verontwaardigd. Ik had de ideale dagindeling gevonden, daardoor een geweldige herfst beleefd – alle cijfers in de plus dit kwartaal – en terwijl ik alles op dezelfde manier bleef doen, begon de machine opeens mankementen te vertonen en de productie drastisch terug te lopen. Omdat ziekte een vast onderdeel is van mijn winter, was een neergaande trend wel ingecalculeerd, maar dit liep uit op een regelrecht fiasco. Zodra ik een beetje leek hersteld en mijn routine wilde oppakken, keerden de symptomen instant terug en noopten opnieuw tot gestaakte werkzaamheden. Na een paar keer tevergeefs opstarten, gooide ik mijn handen ten hemel, deed de lichten uit, en gaf me ten slotte geduldig aan de stilte over.

Ik spreek over de winter in verleden tijd, omdat volgens de Chinese kalender het seizoen alweer bijna is afgelopen. Zij loopt ongeveer van half november t/m half februari, met 21 december, de kortste dag, als middelpunt – iets dat eigenlijk logischer is dan onze gewoonte om de winter op deze dag te laten beginnen. Net als in de geneeskunde hebben de Chinezen meer oog voor de metafysische krachten op de achtergrond dan voor de concrete verschijnselen in de buitenwereld. Een eerste aanblik buiten doet inderdaad vermoeden dat de winter nog straf regeert: het is koud en vochtig, de bomen zijn kaal en af en toe sneeuwt het. Maar ondergronds keert het leven reeds terug: krokussen komen op, vogels fluiten en het onstuimige weer is eerder overgang naar een nieuwe tijd dan bestendiging van het oude.

In de Chinese filosofie wordt alles gezien als een verhouding van de tegengestelde krachten van yin en yang. In wezen is yin rust en yang activiteit, maar aangezien ze altijd in samenspel voorkomen, kunnen we ook zeggen dat yin de neerwaartse, naar binnen kerende kracht is en yang de opgaande, expansieve kracht. Samen scheppen ze leven en zijn ze terug te zien in alle manifestaties van het leven: vormen, emoties, geuren, kleuren, tonen, voedsel, personen, alles kunnen we classificeren als meer yin of meer yang (en in welke hoedanigheid). Zo ook de seizoenen.

Lente en zomer zijn yang, herfst en winter yin, waarbij het najaar weer meer yang is dan het winterseizoen. Op 21 december bereikt yin haar hoogtepunt en is yang, aangezien de twee elkaar complementeren, automatisch op zijn laagst. Omdat de kracht van yang verbonden is met de energie van de zon volgt het vanzelf dat de kortste dag het dieptepunt van yang is. De dag erna echter is yin op haar retour en verliest zij alweer iets terrein ten gunste van opkomend yang. Zo bezien is het niet gek dat we met Kerstmis de geboorte van nieuw leven vieren. Yin is natuurlijk nog veruit dominant, ook in januari en februari; het gaat daarom om subtiele, haast onzichtbare tekenen van leven die we kunnen ontwaren. Het toneel is nog winters, maar in de coulissen is het krachtenveld na 21 december wezenlijk veranderd.

Dit heeft gevolgen voor ons. De mens is een kosmos in het klein volgens de Chinese filosofie, wat wil zeggen dat onze lichamen aan dezelfde wetten onderhevig zijn als hemel en aarde, en daarom maken we in onszelf dezelfde krachtenwisseling door. De seizoenen vinden niet alleen in de natuur plaats, maar ook onze innerlijke huishouding wordt erdoor bepaald. Iedereen kent het gevoel wel de lente in de bol te hebben, in de zomer zijn we ontspannen en outgoing, tijdens het vallen van de bladeren raken we melancholisch en in de winter trekken we ons stilletjes terug, sommigen ten prooi aan (milde) wanhoop. Deze emoties zijn niet toevallig, maar evenzeer uitdrukkingen van het yin of yang, van een dominante energie die ieder seizoen kenmerkt. (De Vijf Fasenleer, een latere theorie waarin seizoenen tot de elementen van Water, Hout, Vuur, Aarde en Metaal gerekend worden, biedt meer finesse om de verschillende krachten te beschrijven, maar ik beperk me hier tot het meer basale yin en yang.)

Voor de juiste balans, en dus voor een goede gezondheid, is het zaak om je activiteiten aan te passen aan de heersende verhoudingen van het seizoen. In de klassieker van de Chinese geneeskunde, Het Boek van de Gele Keizer, meer dan 2000 jaar oud, vinden we concrete regels om in overeenstemming met ieder seizoen te leven. Over de winter staat er geschreven:

‘The three months of winter are called closing and storing.
Water freezes, earth cracks. Do not disturb the yang at all.
Early to bed, late to rise. (One) must await the daylight.
Make that which is of the heart/mind as though hidden,
as though concealed, as though (one) has a secret intention,
already obtained. Leave the cold, seek warmth.

Do not leak the skin. Urgently hold onto the chi.
This is the winter compliance of chi
and the cultivation of the Dao of storage.’

Het is niet eens zo lang geleden dat wij ook hier meer met de seizoenen leefden en dat gebeurt natuurlijk nog altijd deels op het platteland. Maar de meesten van ons wonen en werken tegenwoordig in een 24/7 maatschappij die deze natuurlijke ritmes aan het zicht onttrekt. Kunstlicht verhult het gebrek aan zon. In een stad als Amsterdam is er ’s nachts niet veel minder activiteit dan overdag. En onze economie houdt geen rekening met wisselende seizoenen. We staan niet massaal later op, omdat het buiten nog donker is als we ons naar kantoor zouden spoeden, en we schuiven geen deadlines door naar het nieuwe jaar, omdat de winter is aangebroken.

Neem Kerstmis, voor ons de spil van de donkere maand december. In wezen is het in overeenstemming met de yin-energie: met dierbaren rond het haardvuur zitten en een uitgebreide, versterkende maaltijd genieten, met volle wijnen die de innerlijke kou verdrijven. Maar de verstilling van Kerstmis is verdreven door stressmis: een hectisch festijn dat ons koortsachtig door winkelstraten jaagt om cadeaus te kopen, met deadlines die eromheen gepland moeten worden.

Natuurlijk is het niet reëel om een heel seizoen het werk erbij neer te leggen, of zelfs op een laag pitje te zetten. Maar iets van de geest van de winter overnemen in je dagelijkse activiteiten zou heilzaam zijn. Simpele zaken als langer slapen, goed eten, en geen energie verspillen liggen voor de hand. Maar eenvoudig is het niet om te doen. Als we niet in de ochtend langer kunnen slapen, betekent het dat we ’s avonds een stuk eerder naar bed zouden moeten gaan. Probeer maar eens een uur eerder naar bed te gaan dan je gewend bent.

Ook je fitness-routine waarbij je na je werk het beetje yang-energie dat je nog hebt erdoorheen jaagt, zou in de winter beter vervangen kunnen worden door passender, meer yin-opbouwende lichaamsbeweging, zoals rustig zwemmen of tai chi. Minstens zo belangrijk is een bepaalde geestelijke houding gedurende de winter; je verlangens stillen, blij zijn met wat je hebt en vooral hebt gedaan. ‘Ik wil’ en ‘Ik moet’ verruilen voor ‘het zij zo’, ‘dit was het’. Willen produceren strookt niet met de winter; productie is voor alle seizoenen, behalve de winter (en hartje zomer misschien). De winter kan voelen als stilstand, omdat zij stilstand is.

Ogenschijnlijk. Want yin is net zo goed een kracht als yang. We staren ons gewoonlijk blind op de expansieve daadkracht van yang, de prestaties die we leveren, maar de winter leert ons wat de kracht van yin is: overgave, geduld, verstilling. Omdat we vergeten zijn hoe we onze (hyper)actieve yang-energie moeten overschakelen naar het rustiger yin, een proces dat al in de herfst zijn aanvang neemt, worden we vooral ziek tijdens het winterseizoen. We verzetten ons tegen lagere productie, tegen een verminderd kunnen. We willen blijven gaan, we willen niet loslaten. En vaak kwakkelen we zo het hele seizoen door, tot we opgelucht adem halen bij het aanbreken van de lente.

De wanhoop die de winter kan oproepen is ons natuurlijke verzet tegen stilstand. Het druist in tegen onze aard, die yang is, expansief. Schoppend en schreeuwend worden we geboren, we zijn hier op aarde om iets te doen. Maar ooit zullen we ook weer moeten loslaten en dat is de essentie van yin: alles keert terug tot de bron, gaat op in peilloze diepte. Kopje onder gaan hoort bij de winter. Plannen en doelen lossen op in onbestemdheid, alles vervaagt en wordt diffuus. Geef je voortaan over aan de droomachtige sluimer van de winter, aan al wat mogelijk is, onzichtbaar blijft, langzaam contouren krijgt, om uiteindelijk vanzelf, als de tijd daar is, beslist – wakker – naar boven te stoten.

De Chinese seizoenen
Ieder seizoen bestaat uit 72 dagen, gevolgd door een overgangsperiode van 18 dagen. Dat levert ongeveer de volgende periodes op:
Winter: half november t/m eind januari – overgang
Lente: half februari t/m eind april – overgang
Zomer: half mei t/m eind juli – overgang
Herfst: half augustus t/m eind oktober – overgang
Op 21 maart en 21 september zijn yin en yang in balans. Op 21 december is yin op haar hoogst, op 21 juni yang.

Standaard

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s